اقتصاد چرخشی رویکردی برای طراحی، تولید و مصرف است که تلاش میکند ارزش محصولات، مواد و منابع را برای مدت بیشتری در چرخه اقتصادی حفظ کند. در این رویکرد، تولید زباله از همان مرحله طراحی کاهش مییابد و محصول تا حد امکان تعمیر، استفاده مجدد، بازسازی، بازیافت یا وارد چرخه تولید جدید میشود.
در الگوی سنتی یا اقتصاد خطی، منابع استخراج میشوند، محصول تولید و مصرف میشود و در پایان به پسماند تبدیل میگردد. اما در اقتصاد چرخشی، پایان عمر یک محصول میتواند آغاز چرخهای جدید برای استفاده از قطعات، مواد یا ارزش باقیمانده آن باشد.
اقتصاد چرخشی فقط به بازیافت محدود نیست. طراحی محصول بادوام، کاهش مصرف مواد اولیه، تعمیرپذیری، استفاده مجدد، بازیابی قطعات، اشتراکگذاری محصولات و تغییر مدل کسبوکار همگی در این مفهوم قرار میگیرند.
اقتصاد چرخشی چیست؟
اقتصاد چرخشی یا Circular Economy یک سیستم اقتصادی است که با کاهش مصرف منابع، افزایش عمر محصولات، نگهداری ارزش مواد و جلوگیری از تولید پسماند، تلاش میکند وابستگی سازمانها و جوامع به استخراج مداوم منابع جدید را کاهش دهد.
در این رویکرد، سازمان فقط به مدیریت پسماند پس از تولید فکر نمیکند؛ بلکه از ابتدا بررسی میکند که چگونه میتوان محصول، بستهبندی و فرایندهای تولید را بهگونهای طراحی کرد که:
- مواد اولیه کمتری مصرف شود؛
- طول عمر محصول افزایش یابد؛
- محصول قابلیت تعمیر و ارتقا داشته باشد؛
- قطعات آن قابل جداسازی و استفاده مجدد باشند؛
- مواد باقیمانده به چرخه تولید بازگردند؛
- تولید پسماند و آلودگی کاهش یابد؛
- ارزش اقتصادی محصول پس از مصرف حفظ شود.
بنابراین اقتصاد چرخشی همزمان یک رویکرد محیطزیستی، اقتصادی و مدیریتی محسوب میشود.
تفاوت اقتصاد خطی و اقتصاد چرخشی
در اقتصاد خطی، مسیر مواد معمولاً از استخراج تا تولید، مصرف و دفع ادامه پیدا میکند. در اقتصاد چرخشی تلاش میشود این مسیر به یک چرخه تبدیل شود.
| معیار | اقتصاد خطی | اقتصاد چرخشی |
|---|---|---|
| الگوی اصلی | استخراج، تولید، مصرف و دفع | کاهش مصرف، استفاده مجدد، تعمیر و بازیابی |
| نگاه به مواد اولیه | منابع تقریباً نامحدود فرض میشوند | منابع محدود و ارزشمند تلقی میشوند |
| طراحی محصول | تمرکز بر تولید و فروش | تمرکز بر دوام، تعمیر و بازگشت به چرخه |
| پایان عمر محصول | تبدیل به پسماند | استفاده مجدد، بازسازی یا بازیافت |
| مدل درآمدی | فروش بیشتر محصول | فروش خدمت، اشتراک، تعمیر و بازیابی ارزش |
| مدیریت پسماند | پس از تولید پسماند | جلوگیری از ایجاد پسماند در مرحله طراحی |
| رابطه با تأمینکنندگان | خرید مواد و قطعات | همکاری برای ایجاد زنجیره ارزش چرخشی |
| شاخص موفقیت | میزان تولید و فروش | ارزش حفظشده، عمر محصول و کاهش مصرف منابع |
اصول اصلی اقتصاد چرخشی
اقتصاد چرخشی بر چند اصل اساسی استوار است.
حذف پسماند و آلودگی از مرحله طراحی
بخش قابلتوجهی از آثار محیطزیستی محصول در مرحله طراحی تعیین میشود. اگر محصول بهگونهای طراحی شود که قابل تعمیر، جداسازی، ارتقا و بازیافت باشد، مقدار پسماند نهایی کاهش پیدا میکند.
حفظ محصولات و مواد در چرخه استفاده
هدف این است که محصول، قطعه یا ماده تا بیشترین زمان ممکن ارزش خود را حفظ کند. تعمیر، استفاده مجدد، بازسازی و بازیافت ابزارهای تحقق این اصل هستند.
بازسازی سیستمهای طبیعی
اقتصاد چرخشی فقط درباره کاهش آسیب نیست؛ بلکه میتواند به بازسازی منابع طبیعی نیز توجه داشته باشد. استفاده مسئولانه از منابع تجدیدپذیر و بازگرداندن مواد زیستی ایمن به طبیعت از مصادیق این رویکرد است.
کاهش مصرف منابع اولیه
استفاده از مواد بازیافتی، بهینهسازی فرایندها و طراحی سبکتر محصولات میتواند نیاز به استخراج منابع جدید را کاهش دهد.
ایجاد ارزش در سراسر زنجیره تأمین
اقتصاد چرخشی زمانی موفق است که تولیدکنندگان، تأمینکنندگان، مشتریان، شرکتهای تعمیراتی، بازیافتکنندگان و سایر اعضای زنجیره ارزش با یکدیگر همکاری کنند.
راهکارهای اجرای اقتصاد چرخشی
اقتصاد چرخشی مجموعهای از راهکارها را در طول چرخه عمر محصول به کار میگیرد.
| راهکار | توضیح | نمونه |
|---|---|---|
| کاهش مصرف | کاهش مقدار مواد و انرژی موردنیاز | کاهش وزن بستهبندی |
| استفاده مجدد | استفاده دوباره بدون تغییر اساسی | ظروف یا پالتهای چندبارمصرف |
| تعمیر | رفع خرابی و ادامه استفاده | تعمیر تجهیزات صنعتی |
| نوسازی | بازگرداندن محصول به شرایط مناسب | نوسازی ماشینآلات |
| بازساخت | تولید مجدد با استفاده از قطعات قبلی | بازسازی قطعات خودرو |
| تغییر کاربری | استفاده از محصول برای کاربرد جدید | استفاده از پسماند یک فرایند در فرایند دیگر |
| بازیافت | تبدیل مواد مصرفشده به ماده قابل استفاده | بازیافت فلز، کاغذ یا پلیمر |
| بازیابی | استخراج مواد یا انرژی باقیمانده | بازیابی حلال یا حرارت |
| اشتراکگذاری | استفاده مشترک چند مصرفکننده | اشتراک ماشینآلات |
| محصول بهعنوان خدمت | فروش نتیجه بهجای مالکیت محصول | اجاره تجهیزات با خدمات نگهداری |
تفاوت اقتصاد چرخشی با بازیافت
بازیافت یکی از ابزارهای اقتصاد چرخشی است، اما اقتصاد چرخشی بسیار گستردهتر از بازیافت است.
| اقتصاد چرخشی | بازیافت |
|---|---|
| از مرحله طراحی آغاز میشود | معمولاً در پایان عمر محصول اجرا میشود |
| بر پیشگیری از پسماند تمرکز دارد | بر پردازش پسماند ایجادشده تمرکز دارد |
| شامل تعمیر، استفاده مجدد و بازسازی است | عمدتاً شامل تبدیل مواد به مواد جدید است |
| به مدل کسبوکار و زنجیره ارزش توجه دارد | بیشتر یک عملیات فنی مدیریت مواد است |
| حفظ بیشترین ارزش محصول را دنبال میکند | ممکن است بخشی از ارزش محصول از بین برود |
برای مثال، تعمیر یک دستگاه و ادامه استفاده از آن معمولاً ارزش بیشتری از خردکردن دستگاه و بازیافت مواد آن حفظ میکند. به همین دلیل در اقتصاد چرخشی، پیشگیری، استفاده مجدد، تعمیر و بازسازی معمولاً قبل از بازیافت بررسی میشوند.
مزایای اقتصاد چرخشی برای سازمانها
اجرای اقتصاد چرخشی میتواند مزایای محیطزیستی، اقتصادی و راهبردی ایجاد کند.
کاهش هزینه مواد اولیه
بازگشت مواد، قطعات و محصولات به چرخه استفاده میتواند نیاز سازمان به خرید مواد اولیه جدید را کاهش دهد.
کاهش هزینه مدیریت پسماند
پیشگیری از تولید پسماند، تفکیک مناسب و ایجاد کاربرد مجدد برای مواد باقیمانده، هزینه دفع و حمل پسماند را کاهش میدهد.
افزایش بهرهوری منابع
در اقتصاد چرخشی، مقدار ماده، آب و انرژی مورد استفاده برای تولید هر واحد محصول اندازهگیری و بهینه میشود.
افزایش تابآوری زنجیره تأمین
کاهش وابستگی به منابع اولیه محدود یا وارداتی، سازمان را در برابر کمبود مواد، افزایش قیمت و اختلالات زنجیره تأمین مقاومتر میکند.
ایجاد مدلهای درآمدی جدید
تعمیر، اجاره، اشتراکگذاری، بازسازی و فروش محصول بهصورت خدمت میتوانند منابع درآمد جدیدی برای سازمان ایجاد کنند.
افزایش اعتبار برند
مشتریان، سرمایهگذاران و کارفرمایان بزرگ، عملکرد محیطزیستی و استفاده مسئولانه از منابع را بیشتر از گذشته ارزیابی میکنند.
کمک به رعایت الزامات قانونی
با توسعه قوانین مرتبط با پسماند، مسئولیت تولیدکننده و آثار محیطزیستی محصولات، رویکرد چرخشی میتواند به آمادگی سازمان کمک کند.
افزایش نوآوری
اقتصاد چرخشی سازمان را به بازنگری در طراحی محصول، مواد اولیه، بستهبندی، روش تولید و مدل درآمدی تشویق میکند.
نمونههای اقتصاد چرخشی در کسبوکار
اقتصاد چرخشی فقط برای شرکتهای بازیافت مناسب نیست و در صنایع مختلف قابل اجراست.
| صنعت | نمونه اقدام چرخشی |
|---|---|
| صنایع غذایی | استفاده از محصولات جانبی در خوراک دام یا تولید محصولات جدید |
| تجهیزات صنعتی | تعمیر، بازسازی و فروش مجدد تجهیزات |
| خودروسازی | بازیابی و بازساخت قطعات |
| ساختمان | استفاده مجدد از مصالح و طراحی قابل جداسازی |
| نساجی | بازیافت الیاف و طراحی لباس بادوام |
| بستهبندی | استفاده از بستهبندی قابل برگشت یا چندبارمصرف |
| الکترونیک | تعمیرپذیری، تعویض قطعات و بازیابی مواد ارزشمند |
| کشاورزی | بازگرداندن مواد آلی ایمن به خاک |
| صنایع فلزی | بازیابی ضایعات و بازگرداندن آنها به تولید |
| شرکتهای خدماتی | اشتراک تجهیزات و کاهش مصرف کاغذ و انرژی |
اقتصاد چرخشی در یک شرکت تولیدی چگونه اجرا میشود؟
یک شرکت تولیدی میتواند با بررسی جریان مواد و انرژی، فرصتهای اقتصاد چرخشی را شناسایی کند.
برای مثال، اقدامات زیر قابل بررسی هستند:
- کاهش ضایعات مواد اولیه؛
- بازگرداندن مواد قابل استفاده به فرایند؛
- فروش یا انتقال محصولات جانبی به صنایع دیگر؛
- استفاده از بستهبندیهای برگشتپذیر؛
- طراحی محصول با قطعات قابل تعویض؛
- افزایش دوره استفاده از ماشینآلات؛
- بازیابی آب، حرارت یا حلالها؛
- کنترل مصرف انرژی در هر واحد محصول؛
- انتخاب مواد قابل بازیافت؛
- ارزیابی تأمینکنندگان از نظر عملکرد چرخشی.
نکته مهم این است که بازگشت مواد به فرایند باید با الزامات فنی، کیفی، قانونی و ایمنی محصول سازگار باشد. استفاده مجدد از یک ماده نباید موجب کاهش کیفیت یا ایجاد مخاطره برای مصرفکننده شود.
خانواده استانداردهای ISO 59000
سازمان بینالمللی استانداردسازی، خانواده استانداردهای ISO 59000 را برای ایجاد درک مشترک و ارائه چارچوبهای مرتبط با اقتصاد چرخشی تدوین کرده است.
مهمترین استانداردهای این خانواده عبارتاند از:
| استاندارد | موضوع اصلی | کاربرد |
|---|---|---|
| ISO 59004:2024 | واژگان، اصول و راهنمای اجرا | شناخت مفاهیم و طراحی چارچوب اقتصاد چرخشی |
| ISO 59010:2024 | گذار مدلهای کسبوکار و شبکههای ارزش | بازطراحی مدل کسبوکار و همکاری در زنجیره ارزش |
| ISO 59020:2024 | اندازهگیری و ارزیابی عملکرد چرخشی | تعیین شاخصها و سنجش میزان چرخشیبودن سازمان |
| ISO 59014:2024 | پایداری و قابلیت ردیابی بازیابی مواد ثانویه | مدیریت و ردیابی مواد بازیابیشده |
این استانداردها به سازمان کمک میکنند اقتصاد چرخشی را از یک مفهوم کلی به مجموعهای از اهداف، اقدامات و شاخصهای قابل مدیریت تبدیل کند.
استاندارد ISO 59004 چیست؟
ISO 59004:2024 مفاهیم، اصطلاحات، اصول و راهنمای اجرای اقتصاد چرخشی را ارائه میکند. این استاندارد به سازمانها کمک میکند درک مشترکی از اقتصاد چرخشی ایجاد کرده و فرصتهای حفظ ارزش منابع را شناسایی کنند.
کاربردهای این استاندارد عبارتاند از:
- آشنایی با اصطلاحات اقتصاد چرخشی؛
- شناسایی اصول و راهبردهای چرخشی؛
- بررسی جریان منابع؛
- تعیین فرصتهای حفظ ارزش؛
- مشارکت ذینفعان؛
- تدوین اهداف و اقدامات؛
- ارزیابی نتایج اجرای رویکرد چرخشی.
ISO 59004 برای سازمانهای تولیدی، خدماتی، دولتی و خصوصی قابل استفاده است و به صنعت یا اندازه خاصی محدود نمیشود.
استاندارد ISO 59010 چه کاربردی دارد؟
ISO 59010:2024 بر گذار مدلهای کسبوکار و شبکههای ارزش از حالت خطی به چرخشی تمرکز دارد.
اجرای اقتصاد چرخشی معمولاً فقط با تغییر داخل یک سازمان امکانپذیر نیست. برای مثال، بازگشت محصول مصرفشده ممکن است به همکاری تولیدکننده، توزیعکننده، مشتری، شرکت حملونقل و بازیافتکننده نیاز داشته باشد.
این استاندارد به سازمان کمک میکند:
- مدل کسبوکار فعلی را ارزیابی کند؛
- جریان ارزش و منابع را شناسایی کند؛
- شرکای زنجیره ارزش را تعیین کند؛
- فرصتهای همکاری را بررسی کند؛
- مدل درآمدی جدید طراحی کند؛
- برنامه گذار به اقتصاد چرخشی را تدوین کند.
استاندارد ISO 59020 چیست؟
ISO 59020:2024 چارچوبی برای اندازهگیری و ارزیابی عملکرد چرخشی ارائه میکند. بدون اندازهگیری، سازمان نمیتواند مشخص کند اقدامات انجامشده تا چه اندازه موجب کاهش مصرف منابع یا حفظ ارزش شدهاند.
شاخصهای قابل بررسی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- مقدار مصرف مواد اولیه؛
- سهم مواد بازیافتی یا تجدیدپذیر؛
- میزان تولید پسماند؛
- درصد استفاده مجدد از محصولات؛
- عمر مفید محصول؛
- قابلیت تعمیر و بازسازی؛
- میزان بازیابی مواد؛
- ارزش حفظشده در چرخه؛
- کاهش مصرف منابع در مقایسه با دوره پایه.
نقش ISO 14001 در اقتصاد چرخشی
ISO 14001 استاندارد سیستم مدیریت محیطزیست است و میتواند زیرساخت مدیریتی مناسبی برای اجرای اقتصاد چرخشی فراهم کند.
این استاندارد سازمان را ملزم میکند جنبههای محیطزیستی فعالیتها، محصولات و خدمات خود را شناسایی کرده و برای کنترل آثار مهم برنامهریزی کند.
ارتباط ISO 14001 و اقتصاد چرخشی را میتوان در جدول زیر مشاهده کرد:
| الزام یا رویکرد ISO 14001 | ارتباط با اقتصاد چرخشی |
|---|---|
| شناسایی جنبههای محیطزیستی | شناسایی مصرف منابع، پسماند و انتشار |
| دیدگاه چرخه عمر | بررسی آثار محیطزیستی از تأمین مواد تا پایان عمر |
| تعهد به حفاظت از محیطزیست | کاهش آلودگی و استفاده پایدار از منابع |
| تعیین اهداف محیطزیستی | تعیین هدف برای کاهش مواد، انرژی و پسماند |
| کنترل عملیات | اجرای برنامههای تفکیک، بازیابی و استفاده مجدد |
| ارزیابی تأمینکنندگان | انتخاب تأمینکنندگان دارای عملکرد بهتر |
| پایش و اندازهگیری | اندازهگیری مصرف منابع و میزان بازیابی |
| بهبود مستمر | توسعه تدریجی عملکرد چرخشی سازمان |
ISO 14001 و استانداردهای خانواده ISO 59000 جایگزین یکدیگر نیستند. ISO 14001 سیستم مدیریت محیطزیست را ایجاد میکند و خانواده ISO 59000 راهنمای تخصصیتری برای اقتصاد چرخشی ارائه میدهد.
تفاوت ISO 14001 و ISO 59004
| معیار | ISO 14001 | ISO 59004 |
|---|---|---|
| موضوع اصلی | سیستم مدیریت محیطزیست | اصول و اجرای اقتصاد چرخشی |
| نوع سند | استاندارد الزامات سیستم مدیریت | راهنمای مفاهیم و اجرای اقتصاد چرخشی |
| تمرکز | کنترل جنبهها و آثار محیطزیستی | حفظ ارزش مواد، محصولات و منابع |
| دامنه | فعالیتها، محصولات و خدمات سازمان | مدل کسبوکار و زنجیره ارزش چرخشی |
| گواهینامه | امکان صدور گواهینامه سیستم مدیریت وجود دارد | نباید خودکار مانند استاندارد الزامات گواهیپذیر تلقی شود |
| ارتباط | زیرساخت مدیریتی ایجاد میکند | راهبردهای تخصصی چرخشی ارائه میدهد |
ارتباط اقتصاد چرخشی با مدیریت استراتژیک
اقتصاد چرخشی نباید صرفاً بهعنوان یک پروژه واحد محیطزیست دیده شود. این رویکرد میتواند بر استراتژی، طراحی محصول، خرید، تولید، فروش و خدمات پس از فروش اثر بگذارد.
سازمان باید موضوعات زیر را در برنامهریزی استراتژیک خود بررسی کند:
- وابستگی به مواد اولیه محدود؛
- افزایش قیمت منابع؛
- تغییر الزامات قانونی؛
- انتظارات مشتریان؛
- خطر اختلال در زنجیره تأمین؛
- فناوریهای بازیافت و بازیابی؛
- فرصت ایجاد محصولات و خدمات جدید؛
- تغییر رفتار مشتریان؛
- ریسک ادعاهای محیطزیستی اثباتنشده.
خروجی این تحلیل میتواند به تدوین اهداف، پروژهها و شاخصهای اقتصاد چرخشی منجر شود.
مراحل استقرار اقتصاد چرخشی در سازمان
مرحله اول: تعیین دامنه
سازمان باید مشخص کند اقتصاد چرخشی برای کدام محصول، فرایند، سایت یا زنجیره ارزش اجرا میشود.
مرحله دوم: تحلیل جریان منابع
ورودیها، خروجیها، محصولات جانبی، ضایعات، انرژی و آب در فرایندهای سازمان شناسایی میشوند.
مرحله سوم: شناسایی نقاط اتلاف
نقاطی که در آنها ماده، انرژی یا ارزش محصول از چرخه خارج میشود، تعیین میشوند.
مرحله چهارم: شناسایی فرصتها
فرصتهای کاهش مصرف، استفاده مجدد، تعمیر، بازسازی، بازیافت و همکاری با سایر سازمانها بررسی میشوند.
مرحله پنجم: ارزیابی امکانپذیری
هر فرصت باید از نظر فنی، اقتصادی، قانونی، کیفی، محیطزیستی و ایمنی ارزیابی شود.
مرحله ششم: تعیین اهداف و شاخصها
برای فرصتهای منتخب، هدف عددی، مسئول، منابع، مهلت و شاخص عملکرد تعیین میشود.
مرحله هفتم: اجرای پروژههای چرخشی
پروژهها بهصورت آزمایشی یا کامل اجرا شده و نتایج آنها ثبت میشوند.
مرحله هشتم: پایش و بهبود
عملکرد واقعی با مقدار پایه و اهداف تعیینشده مقایسه شده و اقدامات اصلاحی یا بهبود تعریف میشوند.
نمونه برنامه اجرایی اقتصاد چرخشی
| هدف | شاخص | اقدام اجرایی | مسئول پیشنهادی |
|---|---|---|---|
| کاهش مصرف مواد اولیه | کیلوگرم ماده به ازای واحد محصول | اصلاح طراحی و کاهش ضایعات | تولید و مهندسی |
| افزایش مواد بازیافتی | درصد مواد بازیافتی در محصول | ارزیابی مواد جایگزین | تحقیق و توسعه |
| کاهش پسماند | مقدار پسماند ماهانه | تفکیک و استفاده مجدد | محیطزیست و تولید |
| افزایش طول عمر محصول | متوسط عمر مفید | اصلاح طراحی و نگهداری | طراحی و خدمات |
| افزایش تعمیرپذیری | درصد محصولات قابل تعمیر | استانداردسازی قطعات | مهندسی |
| افزایش بازیابی | درصد ماده بازیابیشده | همکاری با بازیافتکنندگان | خرید و محیطزیست |
| کاهش بستهبندی | وزن بستهبندی هر واحد | طراحی مجدد بستهبندی | بازاریابی و مهندسی |
| افزایش تأمین چرخشی | درصد خرید از منابع واجد شرایط | ارزیابی تأمینکنندگان | خرید |
شاخصهای ارزیابی اقتصاد چرخشی
شاخصها باید متناسب با فعالیت سازمان و قابل اندازهگیری باشند.
| حوزه | شاخص پیشنهادی |
|---|---|
| مواد اولیه | مصرف ماده اولیه به ازای واحد محصول |
| مواد بازیافتی | درصد مواد بازیافتی در ورودی |
| پسماند | مقدار پسماند تولیدشده به ازای واحد محصول |
| استفاده مجدد | درصد مواد یا محصولات استفادهشده مجدد |
| بازیافت | درصد پسماند ارسالشده برای بازیافت |
| طول عمر | متوسط عمر مفید محصول |
| تعمیر | درصد محصولات تعمیرشده |
| بازسازی | تعداد یا درصد محصولات بازسازیشده |
| بستهبندی | وزن بستهبندی به ازای محصول |
| آب | میزان آب بازیافتی یا بازچرخانیشده |
| انرژی | انرژی مصرفی به ازای واحد محصول |
| زنجیره تأمین | درصد تأمینکنندگان ارزیابیشده از نظر چرخشی |
چالشهای اجرای اقتصاد چرخشی
اجرای اقتصاد چرخشی ممکن است با چالشهایی همراه باشد:
- نبود اطلاعات دقیق درباره جریان مواد؛
- هزینه اولیه تغییر فناوری یا طراحی؛
- نبود بازار پایدار برای مواد ثانویه؛
- محدودیتهای فنی استفاده مجدد؛
- نگرانی درباره کیفیت محصول؛
- نبود همکاری در زنجیره تأمین؛
- نامشخصبودن مسئولیتها؛
- مقاومت کارکنان در برابر تغییر؛
- نبود شاخصهای مناسب؛
- تعارض با برخی الزامات قانونی یا بهداشتی؛
- ادعاهای محیطزیستی بدون شواهد کافی.
به همین دلیل، پروژههای اقتصاد چرخشی باید با مطالعه امکانسنجی و اجرای آزمایشی آغاز شوند.
اشتباهات رایج در اجرای اقتصاد چرخشی
محدودکردن اقتصاد چرخشی به تفکیک زباله
تفکیک پسماند اقدام مفیدی است، اما بهتنهایی اقتصاد چرخشی محسوب نمیشود. طراحی، خرید، تولید و مدل کسبوکار نیز باید بررسی شوند.
تعیین اهداف غیرقابلاندازهگیری
عبارتهایی مانند «کاهش پسماند» بدون مقدار هدف، خط مبنا و مهلت، امکان ارزیابی عملکرد را فراهم نمیکنند.
نادیدهگرفتن کیفیت و ایمنی
استفاده مجدد از مواد نباید باعث افت کیفیت، کاهش ایمنی یا عدم انطباق محصول شود.
توجهنکردن به زنجیره ارزش
بسیاری از فرصتهای چرخشی فقط با مشارکت تأمینکنندگان، مشتریان و بازیافتکنندگان قابل اجرا هستند.
استفاده از ادعاهای محیطزیستی بدون مدرک
عبارتهایی مانند «سبز»، «دوستدار محیطزیست» یا «کاملاً قابل بازیافت» باید با اطلاعات و شواهد معتبر پشتیبانی شوند.
خدمات هیوا در حوزه اقتصاد چرخشی
شرکت بینالمللی مهندسی هیوا میتواند سازمانها را در ایجاد زیرساخت مدیریتی و برنامهریزی برای حرکت بهسوی اقتصاد چرخشی همراهی کند.
این خدمات میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ارزیابی اولیه وضعیت سازمان؛
- تحلیل جریان مواد، انرژی و پسماند؛
- شناسایی فرصتهای اقتصاد چرخشی؛
- مشاوره استقرار ISO 14001؛
- طراحی اهداف و شاخصهای محیطزیستی؛
- تدوین برنامههای کاهش مصرف منابع؛
- ارزیابی ریسکها و فرصتهای محیطزیستی؛
- طراحی معیارهای ارزیابی تأمینکنندگان؛
- آموزش مفاهیم اقتصاد چرخشی؛
- انجام ممیزی داخلی سیستم مدیریت محیطزیست؛
- ارتباط اهداف اقتصاد چرخشی با برنامه استراتژیک سازمان.
اگر سازمان شما به دنبال کاهش مصرف منابع، مدیریت بهتر پسماند، استقرار ISO 14001 یا تدوین برنامه اجرایی اقتصاد چرخشی است، کارشناسان هیوا میتوانند وضعیت موجود را بررسی و نقشه راه متناسب با فعالیت سازمان تدوین کنند.
سؤالات متداول
اقتصاد چرخشی به زبان ساده چیست؟
اقتصاد چرخشی یعنی محصولات و مواد بهجای تبدیل سریع به زباله، برای مدت بیشتری از طریق کاهش مصرف، تعمیر، استفاده مجدد، بازسازی و بازیافت در چرخه اقتصادی باقی بمانند.
آیا اقتصاد چرخشی همان بازیافت است؟
خیر. بازیافت فقط یکی از راهکارهای اقتصاد چرخشی است. اقتصاد چرخشی از مرحله طراحی آغاز میشود و تعمیر، استفاده مجدد، افزایش عمر محصول و تغییر مدل کسبوکار را نیز شامل میشود.
ISO 59004 چیست؟
ISO 59004:2024 استانداردی راهنما در زمینه مفاهیم، اصول و اجرای اقتصاد چرخشی است و به سازمانها در طراحی رویکرد چرخشی کمک میکند.
آیا ISO 59004 گواهینامه دارد؟
ISO 59004 مانند ISO 9001 یا ISO 14001 یک استاندارد الزامات سیستم مدیریت برای صدور گواهینامه متعارف نیست. بنابراین سازمان باید نسبت به ادعاهای فروش گواهینامه آن با دقت عمل کند.
ISO 14001 چه ارتباطی با اقتصاد چرخشی دارد؟
ISO 14001 زیرساخت لازم برای شناسایی آثار محیطزیستی، تعیین اهداف، کنترل عملیات و بهبود مستمر را فراهم میکند و میتواند از اجرای برنامههای اقتصاد چرخشی پشتیبانی کند.
آیا اقتصاد چرخشی فقط برای کارخانهها کاربرد دارد؟
خیر. سازمانهای خدماتی نیز میتوانند با کاهش مصرف منابع، استفاده مشترک از تجهیزات، خرید مسئولانه، افزایش عمر داراییها و مدیریت بهتر تأمینکنندگان از این رویکرد استفاده کنند.
آیا اقتصاد چرخشی باعث کاهش هزینه میشود؟
در بسیاری از موارد میتواند هزینه مواد اولیه، انرژی، پسماند و خرید تجهیزات را کاهش دهد؛ اما بعضی پروژهها به سرمایهگذاری اولیه نیاز دارند و باید پیش از اجرا امکانسنجی شوند.
چگونه اقتصاد چرخشی را در سازمان شروع کنیم؟
بهترین نقطه شروع، تعیین دامنه، تحلیل جریان مواد، شناسایی نقاط اتلاف و انتخاب چند پروژه قابلاندازهگیری و کمریسک است.
اقتصاد چرخشی رویکردی برای حفظ ارزش محصولات، مواد و منابع در طولانیترین زمان ممکن است. این رویکرد با کاهش مصرف، افزایش عمر محصول، تعمیر، استفاده مجدد، بازسازی و بازیافت، تلاش میکند وابستگی سازمان به منابع اولیه و میزان تولید پسماند را کاهش دهد.
استانداردهای خانواده ISO 59000 چارچوبهای تخصصی اقتصاد چرخشی را ارائه میکنند و ISO 14001 نیز میتواند سیستم مدیریتی لازم برای کنترل آثار محیطزیستی و بهبود مستمر را فراهم کند.
اجرای موفق اقتصاد چرخشی نیازمند هدفگذاری، اندازهگیری، همکاری در زنجیره ارزش و ارتباط با استراتژی سازمان است. سازمانی که این رویکرد را بهصورت برنامهریزیشده اجرا کند، علاوه بر کاهش آثار محیطزیستی، میتواند بهرهوری منابع، تابآوری زنجیره تأمین و فرصتهای نوآوری خود را نیز افزایش دهد.