ISO 45001 چیست؟
ISO 45001 استاندارد بینالمللی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است. این استاندارد چارچوبی در اختیار سازمان قرار میدهد تا خطرات مرتبط با فعالیتهای کاری را شناسایی کند، ریسکهای ایمنی و بهداشت شغلی را کاهش دهد و شرایط کاری ایمنتر و سالمتری فراهم سازد.
هدف ISO 45001 صرفاً کاهش تعداد حوادث نیست. سازمان باید یک سیستم مدیریتی اثربخش ایجاد کند که موضوعاتی مانند رهبری، مشارکت کارکنان، شناسایی خطرات، رعایت الزامات قانونی، کنترل عملیات، آمادگی در شرایط اضطراری و بهبود مستمر را به یکدیگر مرتبط کند.
ISO 45001 یک دستورالعمل ساده ایمنی یا مجموعهای از فرمها و چکلیستها نیست. این استاندارد کمک میکند ایمنی و بهداشت شغلی در تصمیمات مدیریتی، طراحی فرایندها، خرید تجهیزات، انتخاب پیمانکاران، مدیریت تغییرات و فعالیتهای روزمره سازمان وارد شود.
آخرین نسخه ISO 45001 کدام است؟
در زمان تنظیم این مقاله، ISO 45001:2018 نسخه جاری استاندارد سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است. این نسخه در سال ۲۰۲۴ بازبینی و اعتبار آن تأیید شده و همچنان قابلاستفاده است.
اصلاحیه ISO 45001:2018/Amd 1:2024 نیز درباره تغییرات اقلیمی منتشر شده است. براساس این اصلاحیه، سازمان باید بررسی کند که آیا تغییرات اقلیمی موضوعی مرتبط با زمینه و سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی آن محسوب میشود و آیا طرفهای ذینفع، الزامات مرتبطی در این زمینه دارند.
فرایند بازنگری ISO 45001 آغاز شده است؛ اما تا پیش از انتشار رسمی نسخه جدید، پیشنویسهای منتشرشده جایگزین ISO 45001:2018 نیستند. سازمانها و مراجع صدور باید همچنان از نسخه منتشرشده جاری استفاده کنند.
اطلاعات وضعیت ویرایش براساس صفحه رسمی ISO 45001:2018 تنظیم شده است.
سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی چیست؟
سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی مجموعهای از فرایندها، مسئولیتها، منابع و کنترلهای هماهنگ است که برای پیشگیری از آسیبها و بیماریهای مرتبط با کار و بهبود عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی استفاده میشود.
در یک سیستم اثربخش، سازمان فقط پس از وقوع حادثه اقدام نمیکند؛ بلکه بهصورت پیشگیرانه:
- فعالیتها و محیطهای کاری را بررسی میکند؛
- خطرات را شناسایی میکند؛
- ریسکها و فرصتها را ارزیابی میکند؛
- الزامات قانونی را تعیین میکند؛
- کنترلهای مناسب را اجرا میکند؛
- کارکنان را در تصمیمگیریها مشارکت میدهد؛
- عملکرد کنترلها را پایش میکند؛
- حوادث و عدم انطباقها را بررسی میکند؛
- اقدامات اصلاحی و بهبود را اجرا میکند.
سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی باید متناسب با اندازه سازمان، ماهیت فعالیتها، شرایط محیط کار و سطح ریسکها طراحی شود.
هدف ISO 45001 چیست؟
هدف اصلی ISO 45001 فراهمکردن محیط کار ایمن و سالم از طریق پیشگیری از آسیبها و بیماریهای مرتبط با کار و بهبود مستمر عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی است.
نتایج مورد انتظار از اجرای این استاندارد میتواند شامل موارد زیر باشد:
- حذف خطرات در موارد امکانپذیر؛
- کاهش ریسکهای ایمنی و بهداشت شغلی؛
- پیشگیری از آسیبها و بیماریهای مرتبط با کار؛
- رعایت الزامات قانونی و سایر الزامات؛
- افزایش مشارکت کارکنان؛
- کنترل بهتر فعالیتهای پیمانکاران؛
- آمادگی برای شرایط اضطراری؛
- بررسی اثربخش رویدادها و عدم انطباقها؛
- بهبود مستمر عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی.
دریافت گواهینامه یکی از روشهای نشاندادن انطباق سیستم است؛ اما نتیجه اصلی باید در عملکرد واقعی سازمان و اثربخشی کنترلها مشاهده شود.
ISO 45001 برای چه سازمانهایی مناسب است؟
ISO 45001 برای سازمانها در اندازهها و حوزههای مختلف قابلاستفاده است. نوع صنعت، تعداد کارکنان یا دولتی و خصوصی بودن سازمان مانع استفاده از این استاندارد نیست.
این استاندارد بهویژه برای مجموعههای زیر اهمیت دارد:
- صنایع تولیدی؛
- شرکتهای ساختمانی و عمرانی؛
- پیمانکاران پروژهها؛
- صنایع نفت، گاز و پتروشیمی؛
- معادن و صنایع فلزی؛
- نیروگاهها و شرکتهای انرژی؛
- شرکتهای حملونقل و لجستیک؛
- بیمارستانها و مراکز درمانی؛
- انبارها و مراکز توزیع؛
- آزمایشگاهها؛
- شرکتهای خدمات فنی و تعمیراتی؛
- سازمانهای دارای پیمانکاران متعدد؛
- مجموعههای خدماتی، آموزشی و اداری.
حتی یک سازمان اداری نیز ممکن است با خطرات ارگونومیک، برق، آتشسوزی، تردد، شرایط اضطراری، فشارهای روانی مرتبط با کار یا فعالیت پیمانکاران مواجه باشد.
تفاوت خطر، ریسک و رویداد در ISO 45001
شناخت درست این مفاهیم برای اجرای ISO 45001 ضروری است.
خطر چیست؟
خطر، منبعی است که قابلیت ایجاد آسیب یا بیماری مرتبط با کار را دارد.
نمونه خطرات عبارتاند از:
- تجهیزات و ماشینآلات؛
- انرژی الکتریکی؛
- مواد شیمیایی؛
- کار در ارتفاع؛
- تردد وسایل نقلیه؛
- سروصدا؛
- گرما و سرما؛
- عوامل بیولوژیکی؛
- وضعیت نامناسب ارگونومیک؛
- سازماندهی نامناسب کار.
وجود خطر الزاماً به معنی وقوع آسیب نیست؛ اما اگر کنترل مناسبی وجود نداشته باشد، میتواند به رویداد یا مواجهه زیانآور منجر شود.
ریسک ایمنی و بهداشت شغلی چیست؟
ریسک ایمنی و بهداشت شغلی از ترکیب احتمال وقوع رویداد یا مواجهه خطرناک مرتبط با کار و شدت آسیب یا بیماری احتمالی ناشی از آن به دست میآید.
برای مثال، انرژی الکتریکی یک خطر است. میزان دسترسی کارکنان به بخش برقدار، وضعیت تجهیزات، دفعات مواجهه و شدت پیامد احتمالی بر سطح ریسک اثر میگذارند.
سازمان باید روش مناسبی برای ارزیابی ریسک تعیین کند؛ اما استاندارد یک فرمول ثابت و اجباری برای تمام سازمانها ارائه نمیدهد.
رویداد چیست؟
رویداد، اتفاقی ناشی از کار یا در جریان کار است که میتواند یا توانسته است به آسیب یا بیماری مرتبط با کار منجر شود.
بررسی رویدادهای بدون پیامد نیز اهمیت دارد؛ زیرا این رویدادها میتوانند ضعف کنترلها را پیش از ایجاد پیامد جدی نشان دهند.
| مفهوم | تعریف ساده | نمونه |
|---|---|---|
| خطر | منبع دارای قابلیت ایجاد آسیب یا بیماری | دستگاه دارای بخش متحرک |
| ریسک | احتمال و شدت پیامد ناشی از مواجهه با خطر | احتمال تماس با بخش متحرک و شدت آسیب احتمالی |
| رویداد | اتفاق ناشی از کار که منجر به پیامد شده یا امکان ایجاد پیامد داشته است | ورود دست به محدوده خطرناک دستگاه |
اصول مهم ISO 45001
رهبری و تعهد مدیریت ارشد
مدیریت ارشد باید مسئولیت اثربخشی سیستم را بپذیرد و موضوع ایمنی و بهداشت شغلی را در فرایندهای اصلی سازمان وارد کند.
تعهد مدیریت فقط با امضای خطمشی اثبات نمیشود. شواهد تعهد میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تخصیص منابع؛
- تعیین اهداف؛
- پیگیری عملکرد؛
- حضور مؤثر در بازنگری مدیریت؛
- رفع موانع مشارکت کارکنان؛
- توجه به ایمنی در تصمیمهای عملیاتی؛
- پاسخگویی درباره نتایج سیستم.
مشاوره و مشارکت کارکنان
کارکنان اطلاعات مستقیمی درباره شرایط واقعی کار، خطرات و اثربخشی کنترلها دارند. سازمان باید سازوکاری برای مشاوره و مشارکت کارکنان، بهویژه کارکنان غیرمدیریتی، ایجاد کند.
مشارکت میتواند موضوعات زیر را پوشش دهد:
- شناسایی خطرات؛
- ارزیابی ریسکها؛
- تعیین کنترلها؛
- بررسی رویدادها؛
- تعیین نیازهای آموزشی؛
- برنامهریزی تغییرات؛
- ممیزی و اقدامات بهبود.
سازمان باید موانعی مانند ترس از گزارش، محدودیت زمان، ضعف ارتباطات یا دسترسینداشتن به اطلاعات را شناسایی و برطرف کند.
رویکرد پیشگیرانه
سازمان نباید منتظر وقوع حادثه بماند. خطرات و تغییرات باید پیش از شروع فعالیت یا ایجاد پیامد نامطلوب بررسی شوند.
برای مثال، پیش از خرید دستگاه جدید باید موضوعاتی مانند حفاظها، دسترسیهای تعمیراتی، نیازهای آموزشی، صدا، برق و شرایط اضطراری ارزیابی شوند.
رعایت الزامات قانونی
سازمان باید الزامات قانونی و سایر الزاماتی را که بر فعالیتهای ایمنی و بهداشت شغلی آن اعمال میشوند شناسایی و به آنها دسترسی داشته باشد.
تهیه فهرست قوانین بهتنهایی کافی نیست. سازمان باید:
- الزامات مرتبط را استخراج کند؛
- مسئول اجرای هر الزام را تعیین کند؛
- الزامات را در فرایندها اعمال کند؛
- رعایت آنها را در دورههای برنامهریزیشده ارزیابی کند؛
- شواهد و نتایج ارزیابی را نگهداری کند؛
- موارد عدم انطباق را پیگیری کند.
بندهای ISO 45001
الزامات اصلی و قابلممیزی ISO 45001 در بندهای ۴ تا ۱۰ قرار دارند.
| بند | عنوان | محور اصلی |
|---|---|---|
| ۴ | زمینه سازمان | مسائل داخلی و خارجی، طرفهای ذینفع و دامنه |
| ۵ | رهبری و مشارکت کارکنان | تعهد مدیریت، خطمشی، مسئولیتها و مشارکت |
| ۶ | برنامهریزی | خطرات، ریسکها، فرصتها، الزامات و اهداف |
| ۷ | پشتیبانی | منابع، شایستگی، آگاهی، ارتباطات و مستندات |
| ۸ | عملیات | کنترل عملیات، تغییرات، پیمانکاران و اضطرار |
| ۹ | ارزیابی عملکرد | پایش، ارزیابی انطباق، ممیزی و بازنگری |
| ۱۰ | بهبود | رویدادها، عدم انطباق، اقدام اصلاحی و بهبود |
بند ۴: زمینه سازمان
سازمان باید مسائل داخلی و خارجی مؤثر بر سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی را تعیین کند. همچنین باید نیازها و انتظارات کارکنان و سایر طرفهای ذینفع مرتبط را بشناسد.
در این بند، موارد زیر بررسی میشوند:
- مسائل داخلی و خارجی؛
- نیازهای کارکنان و سایر طرفهای ذینفع؛
- الزامات قانونی و سایر الزامات؛
- دامنه سیستم مدیریت؛
- فرایندهای موردنیاز سیستم.
موضوعات اقلیمی نیز باید از نظر ارتباط با سیستم بررسی شوند. برای نمونه، افزایش دما، شرایط جوی شدید یا تغییر الگوهای کاری ممکن است بر سلامت و ایمنی کارکنان اثر بگذارد.
بند ۵: رهبری و مشارکت کارکنان
مدیریت ارشد باید رهبری و تعهد خود را نشان دهد و خطمشی ایمنی و بهداشت شغلی را تعیین کند.
خطمشی باید متناسب با سازمان باشد و تعهدات لازم را درباره موارد زیر پوشش دهد:
- فراهمکردن شرایط کاری ایمن و سالم؛
- حذف خطرات و کاهش ریسکها؛
- رعایت الزامات قانونی و سایر الزامات؛
- مشاوره و مشارکت کارکنان؛
- بهبود مستمر سیستم.
مسئولیتها و اختیارات باید تعیین و ابلاغ شوند؛ اما تعیین مسئول ایمنی، مسئولیت نهایی مدیریت ارشد را حذف نمیکند.
بند ۶: برنامهریزی
سازمان باید خطرات را شناسایی و ریسکها و فرصتهای مرتبط با سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی را ارزیابی کند.
شناسایی خطرات باید موضوعاتی مانند موارد زیر را در نظر بگیرد:
- فعالیتهای عادی و غیرعادی؛
- فعالیتهای روزمره و دورهای؛
- کارکنان، پیمانکاران و بازدیدکنندگان؛
- عوامل انسانی؛
- نحوه سازماندهی کار؛
- طراحی محیط و تجهیزات؛
- تغییرات برنامهریزیشده و ناخواسته؛
- شرایط اضطراری؛
- رویدادهای گذشته؛
- فعالیتهایی که خارج از کنترل مستقیم سازمان انجام میشوند.
سازمان باید الزامات قانونی و سایر الزامات را تعیین کند و اهداف قابلپایش برای بهبود عملکرد در نظر بگیرد.
بند ۷: پشتیبانی
اجرای سیستم به منابع، افراد شایسته، ارتباطات مناسب و اطلاعات مستند کنترلشده نیاز دارد.
سازمان باید:
- منابع موردنیاز را تأمین کند؛
- شایستگی افراد را تعیین کند؛
- آموزش و اقدامات لازم را انجام دهد؛
- اثربخشی اقدامات آموزشی را ارزیابی کند؛
- آگاهی کارکنان را افزایش دهد؛
- ارتباطات داخلی و خارجی را مدیریت کند؛
- مستندات و سوابق را کنترل کند.
آگاهی با حضور در دوره آموزشی یکسان نیست. کارکنان باید خطرات فعالیت خود، کنترلهای لازم، نقش خود در سیستم و پیامدهای رعایتنکردن الزامات را درک کنند.
بند ۸: عملیات
سازمان باید فرایندهای موردنیاز برای اجرای اقدامات برنامهریزیشده و کنترل ریسکها را طراحی و اجرا کند.
کنترلهای عملیاتی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- دستورالعملهای کاری؛
- مجوزهای کار؛
- بازرسی تجهیزات؛
- نگهداری پیشگیرانه؛
- کنترل دسترسی؛
- آموزشهای تخصصی؛
- کنترل مواد شیمیایی؛
- مدیریت تردد؛
- تأمین تجهیزات حفاظت فردی؛
- کنترل پیمانکاران.
در تعیین کنترلها باید حذف خطر و کاهش ریسک در اولویت باشد. استفاده از تجهیزات حفاظت فردی معمولاً آخرین سطح کنترل محسوب میشود و نباید جایگزین کنترلهای مؤثرتر شود.
مدیریت تغییر
تغییرات میتوانند خطرات جدیدی ایجاد کنند یا کنترلهای موجود را تضعیف کنند. تغییرات باید پیش از اجرا ارزیابی و بهصورت کنترلشده مدیریت شوند.
نمونه تغییرات عبارتاند از:
- خرید دستگاه جدید؛
- تغییر مواد اولیه؛
- تغییر روش تولید؛
- تغییر چیدمان؛
- افزایش ظرفیت؛
- تغییر شیفت؛
- استفاده از پیمانکار جدید؛
- تغییر الزامات قانونی.
کنترل پیمانکاران و برونسپاری
سازمان باید فعالیتهای پیمانکاران را با سیستم مدیریت خود هماهنگ کند و ریسکهای ناشی از فعالیت آنها را کنترل نماید.
کنترل پیمانکاران میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ارزیابی اولیه؛
- تعیین الزامات قراردادی؛
- بررسی صلاحیت افراد؛
- آموزش ورود؛
- صدور مجوز کار؛
- نظارت بر فعالیت؛
- ارزیابی عملکرد؛
- بررسی رویدادها و تخلفات.
واگذاری فعالیت به پیمانکار، مسئولیت سازمان در کنترل ریسکهای مرتبط را بهطور کامل حذف نمیکند.
آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری
سازمان باید شرایط اضطراری بالقوه را شناسایی و برای واکنش مناسب برنامهریزی کند.
اقدامات میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تعیین سناریوهای اضطراری؛
- مشخصکردن مسئولیتها؛
- تأمین تجهیزات؛
- آموزش افراد؛
- برگزاری مانور؛
- ارزیابی نتایج مانور؛
- بازنگری برنامهها پس از مانور یا رویداد.
برنامههای اضطراری باید متناسب با خطرات واقعی سازمان باشند و صرفاً از سازمان دیگری کپی نشوند.
بند ۹: ارزیابی عملکرد
سازمان باید مشخص کند چه موضوعاتی پایش و اندازهگیری میشوند، از چه روشهایی استفاده میشود و نتایج چگونه تحلیل خواهند شد.
نمونه شاخصها عبارتاند از:
- نتایج بازرسیهای ایمنی؛
- وضعیت اجرای کنترلها؛
- نتایج پایش عوامل زیانآور؛
- تعداد رویدادها؛
- درصد اقدامات اصلاحی تکمیلشده؛
- میزان تحقق اهداف؛
- نتایج ارزیابی انطباق؛
- عملکرد پیمانکاران؛
- وضعیت آموزش و شایستگی.
صرف شمارش حوادث برای ارزیابی عملکرد کافی نیست. شاخصهای پیشنگر مانند وضعیت کنترلها، بازرسیها و اقدامات پیشگیرانه نیز باید موردتوجه قرار گیرند.
ممیزی داخلی
سازمان باید ممیزی داخلی را در دورههای برنامهریزیشده انجام دهد تا مشخص شود سیستم با الزامات تعیینشده منطبق است و بهطور مؤثر اجرا و نگهداری میشود.
برنامه ممیزی باید با توجه به اهمیت فرایندها، تغییرات، سطح ریسک و نتایج ممیزیهای قبلی تنظیم شود. ممیزان باید شایستگی و استقلال مناسب داشته باشند.
بازنگری مدیریت
مدیریت ارشد باید سیستم را در دورههای برنامهریزیشده بازنگری کند. بازنگری مدیریت باید به تصمیمگیری درباره موضوعاتی مانند عملکرد، منابع، اهداف، تغییرات و فرصتهای بهبود منجر شود.
برگزاری جلسه بدون تحلیل اطلاعات و تعیین اقدام، بازنگری مدیریت اثربخش محسوب نمیشود.
بند ۱۰: بهبود
هنگام وقوع رویداد یا عدم انطباق، سازمان باید:
- وضعیت را کنترل کند؛
- پیامدهای آن را مدیریت کند؛
- علت را بررسی کند؛
- نیاز به اقدام اصلاحی را تعیین کند؛
- اقدام را اجرا کند؛
- اثربخشی اقدام را ارزیابی کند؛
- در صورت نیاز سیستم را تغییر دهد.
رفع فوری مشکل با اقدام اصلاحی یکسان نیست. اقدام اصلاحی باید علت را هدف قرار دهد تا احتمال تکرار کاهش یابد.
سلسلهمراتب کنترل خطرات
ISO 45001 بر حذف خطرات و کاهش ریسکها تأکید دارد. هنگام انتخاب کنترلها، سازمان باید سطوح مختلف کنترل را به ترتیب اثربخشی بررسی کند:
- حذف خطر؛
- جایگزینی فرایند، ماده یا تجهیز با گزینه کمخطرتر؛
- استفاده از کنترلهای مهندسی؛
- استفاده از کنترلهای اداری و اصلاح روش کار؛
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی.
برای مثال، اگر امکان حذف فعالیت در ارتفاع با انجام کار از سطح زمین وجود داشته باشد، این گزینه بر استفاده صرف از کمربند ایمنی اولویت دارد.
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی همچنان میتواند ضروری باشد؛ اما معمولاً نباید تنها اقدام کنترلی سازمان باشد.
مستندات موردنیاز ISO 45001
ISO 45001 تعداد ثابتی روش اجرایی یا فرم اجباری تعیین نمیکند. سازمان باید اطلاعات مستندی را ایجاد و نگهداری کند که استاندارد الزام کرده یا برای اثربخشی سیستم ضروری میداند.
مستندات و سوابق پیشنهادی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
| موضوع | نمونه اطلاعات مستند |
|---|---|
| زمینه سازمان | تحلیل مسائل داخلی و خارجی |
| طرفهای ذینفع | ماتریس نیازها و انتظارات |
| دامنه | دامنه سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی |
| خطمشی | خطمشی ایمنی و بهداشت شغلی |
| خطرات و ریسکها | فرم شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک |
| الزامات | فهرست و ارزیابی الزامات قانونی |
| اهداف | برنامه اهداف و گزارش پیشرفت |
| شایستگی | نیازسنجی، آموزش و ارزیابی اثربخشی |
| کنترل عملیات | روشها، دستورالعملها و سوابق بازرسی |
| پیمانکاران | ارزیابی، آموزش و نظارت بر پیمانکاران |
| تغییرات | درخواست و ارزیابی تغییر |
| اضطرار | سناریو، برنامه و گزارش مانور |
| پایش | نتایج اندازهگیری و تحلیل شاخصها |
| رویدادها | گزارش و بررسی رویداد |
| ممیزی | برنامه، چکلیست و گزارش ممیزی داخلی |
| بازنگری مدیریت | صورتجلسه و اقدامات مصوب |
| اقدام اصلاحی | گزارش عدم انطباق و ارزیابی اثربخشی |
نام و قالب مدارک میتواند متناسب با ساختار سازمان تعیین شود. هدف اصلی، فراهمکردن شواهد قابلاعتماد برای اجرا، کنترل و بهبود سیستم است.
مراحل کلی پیادهسازی ISO 45001
مسیر استقرار سیستم معمولاً شامل مراحل زیر است:
- تعیین هدف و دامنه پروژه؛
- انجام تحلیل فاصله؛
- شناسایی مسائل و طرفهای ذینفع؛
- بررسی الزامات قانونی؛
- شناسایی خطرات و ارزیابی ریسکها؛
- تدوین خطمشی و اهداف؛
- طراحی مستندات و کنترلهای عملیاتی؛
- تعیین مسئولیتها و تأمین منابع؛
- آموزش مدیران، کارکنان و پیمانکاران؛
- اجرای کنترلها و نگهداری سوابق؛
- پایش شاخصها و ارزیابی انطباق؛
- انجام ممیزی داخلی؛
- برگزاری بازنگری مدیریت؛
- رفع عدم انطباقها؛
- آمادگی برای ممیزی خارجی.
مدتزمان اجرا به تعداد کارکنان، تعداد سایتها، سطح ریسک فعالیتها، وضعیت مستندات و میزان مشارکت مدیریت بستگی دارد.
تفاوت ISO 45001 و OHSAS 18001
ISO 45001 جایگزین OHSAS 18001 شده است و چارچوب کاملتری برای مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی ارائه میدهد.
| موضوع | OHSAS 18001 | ISO 45001 |
|---|---|---|
| مرجع انتشار | مشخصات OHSAS | سازمان بینالمللی استانداردسازی |
| زمینه سازمان | الزام مستقل و روشن نداشت | بررسی زمینه و طرفهای ذینفع |
| رهبری | امکان تمرکز بیشتر بر نماینده مدیریت | مسئولیت مستقیمتر مدیریت ارشد |
| کارکنان | مشارکت محدودتر | تأکید روشنتر بر مشاوره و مشارکت |
| ریسک | تمرکز بر خطرات و ریسکهای ایمنی | ریسکها و فرصتهای سیستم و OH&S |
| یکپارچهسازی | ساختار متفاوت | هماهنگ با استانداردهای مدیریتی ISO |
| برونسپاری و پیمانکاران | پوشش عمومیتر | الزامات روشنتر برای کنترل و هماهنگی |
گواهینامه OHSAS 18001 دیگر جایگزین معتبر ISO 45001 محسوب نمیشود. سازمانهای متقاضی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی باید از ISO 45001 استفاده کنند.
ارتباط ISO 45001 با ISO 9001 و ISO 14001
ISO 45001 از ساختاری هماهنگ با سایر استانداردهای سیستم مدیریتی استفاده میکند. به همین دلیل میتوان آن را با موارد زیر یکپارچه کرد:
- ISO 9001 برای مدیریت کیفیت؛
- ISO 14001 برای مدیریت محیط زیست.
در یک سیستم مدیریت یکپارچه، موضوعاتی مانند زمینه سازمان، کنترل مستندات، شایستگی، ممیزی داخلی، بازنگری مدیریت و اقدام اصلاحی میتوانند بهصورت مشترک مدیریت شوند.
بااینحال، الزامات تخصصی هر استاندارد باید جداگانه پوشش داده شوند. شناسایی خطرات ایمنی جایگزین شناسایی جنبههای محیطزیستی یا کنترل کیفیت محصول نیست.
مزایای پیادهسازی ISO 45001
اجرای اثربخش استاندارد میتواند مزایای زیر را ایجاد کند:
- کنترل نظاممند خطرات؛
- کاهش احتمال آسیبها و بیماریهای مرتبط با کار؛
- بهبود مشارکت کارکنان؛
- رعایت بهتر الزامات قانونی؛
- کنترل مناسبتر پیمانکاران؛
- آمادگی بهتر در شرایط اضطراری؛
- کاهش توقفات ناشی از ضعفهای ایمنی؛
- افزایش اعتماد کارفرمایان و طرفهای ذینفع؛
- بهبود فرهنگ ایمنی؛
- افزایش آمادگی برای مناقصات و پروژهها.
این مزایا به کیفیت اجرا بستگی دارند. دریافت گواهینامه بدون اجرای واقعی کنترلها، نتیجه مورد انتظار استاندارد را ایجاد نمیکند.
دریافت گواهینامه ISO 45001
پس از استقرار و ارزیابی داخلی سیستم، سازمان میتواند برای ممیزی توسط یک مرجع صدور گواهینامه مستقل اقدام کند.
فرایند معمول شامل موارد زیر است:
- انتخاب مرجع صدور مناسب؛
- بررسی درخواست و تعیین دامنه؛
- ممیزی مرحله اول؛
- ممیزی مرحله دوم؛
- رفع عدم انطباقهای احتمالی؛
- بررسی و تصمیم صدور؛
- انجام ممیزیهای مراقبتی؛
- ممیزی تجدید گواهینامه.
خود سازمان ISO برای شرکتها گواهینامه صادر نمیکند. سازمان باید اعتبار، دامنه فعالیت و امکان استعلام گواهینامه مرجع صدور را پیش از عقد قرارداد بررسی کند.
دریافت گواهینامه در حالت عمومی اجباری نیست؛ اما ممکن است براساس مناقصه، قرارداد، درخواست مشتری یا سیاست شرکت مادر الزامی شود.
اشتباهات رایج در اجرای ISO 45001
رایجترین خطاها عبارتاند از:
- اجرای سیستم صرفاً برای دریافت گواهینامه؛
- استفاده از ارزیابی ریسک عمومی و غیرمرتبط با فعالیتها؛
- مشارکتندادن کارکنان؛
- نادیدهگرفتن فعالیتهای غیرعادی؛
- کنترلنکردن پیمانکاران؛
- اتکا به تجهیزات حفاظت فردی بهعنوان تنها کنترل؛
- ثبتنکردن رویدادهای بدون پیامد؛
- ارزیابینکردن اثربخشی آموزش؛
- بهروزرسانینکردن الزامات قانونی؛
- کنترلنکردن تغییرات؛
- انجام صوری ممیزی داخلی؛
- رفع فوری مشکل بدون تحلیل علت؛
- ارزیابینکردن اثربخشی اقدامات اصلاحی.
سیستم زمانی اثربخش است که مستندات با شرایط واقعی محیط کار مطابقت داشته باشند و کنترلها در عمل اجرا شوند.
خدمات هیوا برای پیادهسازی ISO 45001
شرکت بینالمللی مهندسی هیوا میتواند سازمانها را در طراحی، استقرار و آمادهسازی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی همراهی کند.
خدمات قابلارائه شامل موارد زیر است:
- آموزش الزامات ISO 45001؛
- تحلیل فاصله؛
- تعیین دامنه سیستم؛
- شناسایی طرفهای ذینفع؛
- بررسی الزامات قانونی؛
- طراحی روش شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک؛
- تدوین خطمشی و اهداف؛
- طراحی مدیریت تغییر؛
- تدوین مستندات؛
- طراحی کنترلهای عملیاتی؛
- برنامهریزی شرایط اضطراری؛
- طراحی سازوکار مشارکت کارکنان؛
- ارزیابی و کنترل پیمانکاران؛
- آموزش ممیزان داخلی؛
- انجام ممیزی داخلی؛
- آمادهسازی بازنگری مدیریت؛
- پشتیبانی در رفع عدم انطباقها؛
- آمادهسازی سازمان برای ممیزی خارجی.
هیوا خدمات مشاوره، آموزش، استقرار و آمادهسازی را ارائه میکند؛ اما ممیزی خارجی و تصمیم درباره صدور گواهینامه توسط مرجع صدور مستقل انجام میشود.
ISO 45001 چارچوبی بینالمللی برای مدیریت خطرات ایمنی و بهداشت شغلی و بهبود عملکرد سازمان است. این استاندارد بر رهبری مدیریت، مشارکت کارکنان، شناسایی خطرات، رعایت الزامات قانونی، مدیریت تغییر، کنترل پیمانکاران و بهبود مستمر تأکید دارد.
اجرای موفق ISO 45001 با تهیه تعدادی فرم یا دریافت گواهینامه محقق نمیشود. سازمان باید خطرات واقعی فعالیتهای خود را بشناسد، کنترلهای مناسب را اجرا کند و با پایش عملکرد، بررسی رویدادها و اجرای اقدامات اصلاحی مؤثر، سیستم را بهبود دهد.
پرسشهای متداول
ISO 45001 مخفف چیست؟
ISO نام سازمان بینالمللی استانداردسازی است و عدد 45001 شماره استاندارد سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است. عبارت OH&S نیز به Occupational Health and Safety اشاره دارد.
نسخه جاری ISO 45001 چیست؟
در زمان تنظیم این مقاله، ISO 45001:2018 نسخه جاری است. این نسخه یک اصلاحیه مربوط به تغییرات اقلیمی در سال ۲۰۲۴ دارد و فرایند بازنگری آن نیز آغاز شده است.
آیا ISO 45001 فقط برای صنایع پرخطر است؟
خیر. این استاندارد برای انواع سازمانها قابلاستفاده است؛ اما دامنه، کنترلها و میزان مستندسازی باید با شرایط و ریسکهای هر سازمان متناسب باشد.
آیا ISO 45001 جایگزین OHSAS 18001 شده است؟
بله. ISO 45001 در سال ۲۰۱۸ منتشر و جایگزین OHSAS 18001 شد.
آیا دریافت گواهینامه ISO 45001 اجباری است؟
در حالت عمومی خیر؛ اما ممکن است قرارداد، مناقصه، مشتری یا شرکت مادر دریافت گواهینامه را الزامی کرده باشد.
آیا استاندارد تعداد مشخصی فرم اجباری دارد؟
خیر. سازمان باید اطلاعات مستندی را ایجاد و کنترل کند که استاندارد الزام کرده یا برای اثربخشی سیستم ضروری میداند.
آیا ISO 45001 حوادث را کاملاً حذف میکند؟
هیچ سیستم مدیریتی نمیتواند وقوع تمام رویدادها را تضمین کند. ISO 45001 چارچوبی برای حذف خطرات در موارد امکانپذیر، کاهش ریسکها و بهبود مستمر کنترلها فراهم میکند.
آیا ISO 45001 با ISO 9001 و ISO 14001 قابلادغام است؟
بله. الزامات مشترک این استانداردها را میتوان در قالب سیستم مدیریت یکپارچه اجرا کرد؛ اما الزامات تخصصی هر استاندارد باید بهطور کامل پوشش داده شوند.